Już sam tytuł – Biblia Gutenberga – brzmi dziś trochę jak nazwa relikwii. A jednak w XV wieku była to przede wszystkim technologiczna innowacja: efekt pracy rzemieślnika-wizjonera, który połączył metal, papier, atrament i presję śruby w jedną maszynę do powielania słów. Od tej chwili nic w dziejach książki – i szerzej: w dziejach Europy – nie mogło pozostać takie samo.
Ten tekst jest próbą spokojnego przyjrzenia się temu obiektowi: co to właściwie jest Biblia Gutenberga, jak wygląda, jak powstała, ile egzemplarzy przetrwało, dlaczego jeden z nich trafił do Pelplina – i co ta opowieść mówi nam o przyszłości książki w epoce e-booków, internetu i AI.
W tle przewija się pytanie: czy w świecie plików PDF i modeli językowych drukowana księga wciąż może być symbolem wolności i obiegu wiedzy?
Na marginesie: jeśli po lekturze będziesz mieć ochotę na inne teksty o historii kultury, średniowieczu czy dziejach książki, zajrzyj do sekcji Więcej artykułów (IgnacyKwiecien.pl).
Kim był Jan Gutenberg i w jakim świecie żył?
Jan (Johannes) Gutenberg urodził się około przełomu XIV i XV wieku w Moguncji, ważnym mieście Rzeszy Niemieckiej. Nie był profesorem uniwersytetu ani teologiem – raczej rzemieślnikiem-eksperymentatorem, wywodzącym się z rodziny złotników. Zawód ten dawał mu dostęp do kluczowej umiejętności: precyzyjnej obróbki metalu, z której później narodzi się ruchoma czcionka.
Świat, w którym dorastał Gutenberg, był światem księgi rękopiśmiennej. Teksty przepisywano w klasztornych skryptoriach i miejskich warsztatach pisarskich. Pergamin – wyprawiona skóra zwierzęca – był drogi, atrament – czasochłonny w produkcji, a sam proces kopiowania wymagał lat nauki i ogromnej cierpliwości. Książka była dobrem elitarnym: trafiała do klasztorów, uniwersytetów, bogatych patrycjuszy i władców, rzadko do zwykłych mieszczan.
Europa przeżywała jednocześnie gęsty czas przemian: rozwój miast, powolny wzrost piśmienności, rodzącą się naukę uniwersytecką, ożywione życie religijne, ale też napięcia społeczne i polityczne. W tym świecie informacja była wolna tylko pozornie – w praktyce ograniczał ją brak taniego i szybkiego nośnika.
W takiej rzeczywistości pomysł Gutenberga, by mechanicznie powielać teksty dzięki zestawowi metalowych znaków, układających się w linie, strony i całe księgi, był rewolucją z kilku powodów:
- Drastycznie obniżał koszt jednostkowy książki – po przygotowaniu czcionek i form można było odbić dziesiątki, a nawet setki egzemplarzy.
- Wielokrotnie przyspieszał produkcję tekstu w porównaniu z ręcznym przepisywaniem.
- Uniezależniał treść od jednego skryptorium: identyczne egzemplarze mogły krążyć między miastami i krajami.
Współczesny czytelnik może w tym dostrzec analogię do dzisiejszej rewolucji cyfrowej: tak jak internet i sztuczna inteligencja demokratyzują dostęp do informacji, tak druk Gutenberga zdemokratyzował dostęp do słowa w XV wieku.
Czym jest Biblia Gutenberga? Podstawowe fakty
Kiedy mówimy „Biblia Gutenberga”, mamy na myśli wydanie łacińskiej Wulgaty – przekładu Biblii, który od wieków funkcjonował jako oficjalny tekst Kościoła łacińskiego. Dzieło powstało w warsztacie Gutenberga w Moguncji około 1452–1455 roku.
Format i układ tekstu
Najbardziej znana nazwa techniczna tego dzieła to „Biblia 42-wierszowa” (B42). Prawie każda strona tekstu zawiera dwie kolumny po 42 linie – stąd właśnie ten przydomek.
- Format zbliżony jest do foliału, czyli dużej, okazałej księgi.
- Tekst wydrukowany jest gotycką czcionką (tzw. textura), która naśladuje pismo używane w rękopiśmiennych bibliach późnego średniowiecza.
- Strony są bardzo gęsto zadrukowane – niemal bez marginesów tekstowych, ale z miejscem na ręczne dekoracje.
Pergamin i papier
Biblia Gutenberga istnieje w dwóch głównych wariantach materiałowych:
- większość egzemplarzy wydrukowano na papierze – nowym, tańszym nośniku, który w XV wieku upowszechniał się w Europie;
- część – szacuje się, że około 35 egzemplarzy – na welinie (pergaminie), czyli bardzo gładkiej, cienkiej, ale kosztownej skórze cielęcej.
Pergaminowe egzemplarze robiły ogromne wrażenie: gładka, kremowa powierzchnia, lekki połysk, ciężar materiału – to była księga, która wyglądała i ważyła jak skarb. Do dziś egzemplarze na welinie są najbardziej cenione przez biblioteki i kolekcjonerów.
Druk i ręka skryby – dziwne współistnienie
Co fascynujące, Biblia Gutenberga jest hybrydą starego i nowego:
- sam tekst biblijny został wydrukowany czarną czcionką;
- natomiast inicjały, rubryki (czerwone nagłówki) i dekoracje miały być dopisywane ręcznie przez rubrykatorów i iluminatorów.
Innymi słowy, Gutenberg nie „zabił” od razu średniowiecznych skryptoriów – raczej wciągnął je do produkcji swoich ksiąg. W wielu egzemplarzach, jak choćby w słynnej kopii pelplińskiej, można oglądać misternie malowane inicjały w kolorach czerwieni, błękitu i złota, oplecione roślinnymi ornamentami.
W efekcie każdy egzemplarz – choć technicznie identyczny w warstwie druku – zyskiwał indywidualną „twarz” dzięki ręcznym dodatkom.
Jak działała maszyna Gutenberga? Rewolucja druku z ruchomą czcionką
Żeby zrozumieć, na czym polegała rewolucyjność Biblii Gutenberga, warto na chwilę „rozebrać” ją na czynniki pierwsze i zajrzeć do warsztatu drukarza.
Ruchoma czcionka – z czego składa się litera?
Ruchoma czcionka to pojedynczy metalowy klocek, na którego końcu znajduje się w lustrzanym odbiciu wypukły znak – litera, cyfra, znak interpunkcyjny. Gutenberg opracował stop metalu (ołów, cyna, antymon), który:
- łatwo się odlewał,
- był wystarczająco twardy, by wytrzymać setki odbić,
- dawał precyzyjny, ostry kontur liter.
Czcionki odlewano przy użyciu specjalnych matryc (patryc) – metalowych stempelków z wygrawerowaną literą. Te z kolei powstawały dzięki umiejętności złotnika: wycinanie znaku wymagało mikrometrycznej precyzji.
Od czcionki do strony
Kolejne etapy wyglądały następująco:
- Skład tekstu – z pojedynczych czcionek zecer układał linie, a z linii – cały łam tekstu (kolumnę) w specjalnej ramie.
- Zalewanie farbą – powierzchnię czcionek pokrywano farbą drukarską, gęstą i lepką, opartą na olejach, a nie – jak w średniowiecznych atramentach – na wodzie.
- Kontakt z papierem lub pergaminem – na tak przygotowaną formę nakładano kartkę i poddawano naciskowi w prasie.
- Prasa – Gutenberg zaadaptował do druku prasę śrubową, podobną do używanej przy wyciskaniu wina czy oliwy. Dawała ona równomierny nacisk na całą powierzchnię formy.
Tak powstawała jedna strona. Potem trzeba było odwrócić kartkę, złożyć kolejną formę i wydrukować stronę z drugiej strony – pamiętając o właściwym ułożeniu kolejności kart.
Rękopis vs druk – liczby, które robią różnicę
Kopiowanie dużej Biblii ręcznie mogło trwać kilkanaście miesięcy pracy jednego skryby. Tymczasem warsztat Gutenberga był w stanie w podobnym czasie przygotować i odbić ponad sto egzemplarzy tego samego tekstu. Szacunki dotyczące nakładu wahają się – mówi się o około 160–180 egzemplarzach, z czego większość na papierze.
Różnica była kolosalna:
- czas – przyspieszenie produkcji księgi o rząd wielkości,
- cena – choć Biblia Gutenberga nadal była droga, jej jednostkowy koszt był niższy niż rękopisu,
- skalowalność – raz złożony tekst można było powielać wielokrotnie.
Dlatego historycy nazywają druk Gutenberga pierwszą wielką rewolucją informacyjną. Porównanie z internetem czy AI nie jest tylko publicystyczną metaforą: w obu przypadkach chodzi o gwałtowne zwiększenie ilości, szybkości i zasięgu obiegu informacji.
Inkunabuły i miejsce Biblii Gutenberga w historii książki
W historii książki Biblia Gutenberga ma jeszcze jedno ważne słowo-klucz: inkunabuł.
Co to jest inkunabuł?
Inkunabuł (łac. incunabulum, l.mn. incunabula) to określenie na książki drukowane w Europie przed rokiem 1501. Jest to umowna, ale przyjęta przez historyków granica: wszystko, co wydrukowano do 1500 roku włącznie, należy do „kołyski druku” (łac. incunabula – „powijaki, kołyska”).
Inkunabuły:
- naśladują wyglądem rękopisy (gotyckie pismo, dwie kolumny, iluminowane inicjały),
- często nie mają okładki w dzisiejszym sensie (oprawy wykonywano osobno),
- bywają drukowane bez strony tytułowej – identyfikacja wymaga znajomości kolofonu lub porównania z katalogami.
Biblia Gutenberga jako ikona epoki
Na tle kilkudziesięciu tysięcy znanych dziś wydań inkunabułów Biblia Gutenberga jest wydarzeniem założycielskim:
- to najwcześniejsza wielka księga drukowana z użyciem metalowej ruchomej czcionki w Europie;
- jej jakość typograficzna (układ tekstu, proporcje, czytelność) już w połowie XV wieku osiągnęła poziom, który do dziś zachwyca grafików;
- stanowi wzorzec dla późniejszych druków biblijnych i liturgicznych.
Wśród innych ważnych inkunabułów można wymienić choćby „Kronikę norymberską” (1493) – potężne, bogato ilustrowane kompendium historii świata – czy pierwsze wydania klasyków antyku drukowane we Włoszech.
Ale to właśnie Biblia Gutenberga stała się symbolem – może dlatego, że łączy w sobie trzy porządki:
- religijny – Pismo Święte,
- techniczny – przełom w sposobie produkcji tekstu,
- estetyczny – arcydzieło typografii i iluminacji.
Ile egzemplarzy Biblii Gutenberga przetrwało i gdzie je znajdziemy?
W czasach Gutenberga księgi nie miały numerów ISBN, a drukarze nie prowadzili excela z ewidencją nakładu. Dlatego historycy rekonstruują losy Biblii Gutenberga z okruchów: notatek, zapisów w inwentarzach, samych ocalałych egzemplarzy.
Ile ich było na początku?
Szacunki mówią o ok. 160–185 egzemplarzach wydrukowanych w latach 1450-tych. Źródła współczesne Gutenbergowi podają liczby 158 i 180; analiza zachowanych kopii sugeruje podobny rząd wielkości.
Z tej puli:
- większość powstała na papierze,
- mniejsza część – na welinie.
Ile zachowało się do dziś?
Dziś znamy około 48–49 egzemplarzy Biblii Gutenberga w różnym stanie zachowania. W zależności od kryteriów liczenia mówi się o 21–23 kompletach (czyli dwóch tomach zachowanych w całości) i pozostałych – niepełnych, z brakującymi kartami lub całymi tomami.
Egzemplarze te rozsiane są po najważniejszych bibliotekach i muzeach świata: od Bibliothèque nationale de France i British Library, przez Bibliotekę Kongresu w Waszyngtonie, aż po uniwersytety Harvard, Yale czy Cambridge.
Polski trop: Biblia Gutenberga w Pelplinie
Dla polskiego czytelnika szczególne znaczenie ma fakt, że jeden z egzemplarzy Biblii Gutenberga znajduje się w Polsce, w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie (woj. pomorskie).
Pelplińska Biblia:
- jest egzemplarzem papierowym, dwutomowym;
- uchodzi za jeden z najpiękniejszych, zachowanych z bogatą iluminacją – stąd światowe zainteresowanie tym konkretnym egzemplarzem;
- ma swoją dramatyczną historię wojenną – podczas II wojny światowej była ewakuowana i ukrywana, by nie wpadła w ręce okupanta (temat na osobny artykuł o wojennych losach polskich zbiorów).
Dziś pelplińska kopia jest narodowym skarbem – konserwowana, udostępniana w sposób kontrolowany, obecna w świadomości historyków książki oraz w edukacji szkolnej. Dla wielu gości Muzeum Diecezjalnego to właśnie ona jest pierwszym fizycznym spotkaniem z „legendą Gutenberga”.
Wartość kolekcjonerska – między sacrum a rynkiem
Na rynku antykwarycznym kompletne egzemplarze Biblii Gutenberga pojawiają się ekstremalnie rzadko. Ostatnia sprzedaż pełnego kompletu miała miejsce w 1978 roku – Biblioteka Uniwersytetu Teksasu w Austin nabyła wtedy egzemplarz za 2,4 mln dolarów, co było wówczas rekordem.
Dziś wartość takiej księgi byłaby wielokrotnie wyższa – mówi się o kwotach liczonych w dziesiątkach milionów dolarów. Ale równocześnie wiele egzemplarzy jest już poza rynkiem, jako część trwałych kolekcji publicznych, gdzie ich rolą jest nie bycie „inwestycją”, lecz dobrem wspólnym.
Biblia Gutenberga a zmiana cywilizacyjna: religia, nauka, polityka
Dlaczego historycy kultury, religii i nauki wracają do Biblii Gutenberga tak często? Bo jest ona materialnym symbolem zmiany, która dotknęła wszystkie sfery życia.
Religia: Biblia między ołtarzem a domem
Przez wieki Biblia była księgą Kościoła – czytaną i interpretowaną przez duchownych. Druk Gutenberga nie sprawił jeszcze, że każdy mieszczanin miał własny egzemplarz na półce (to nastąpi dopiero z tanimi wydaniami w kolejnych stuleciach), ale:
- ułatwił dostęp do tekstu – więcej egzemplarzy w klasztorach, parafiach, szkołach;
- unifikował tekst – drukowana Wulgata była mniej podatna na błędy kopistów niż rękopisy;
- stworzył infrastrukturę dla późniejszych przekładów narodowych.
Bez rozwiniętej sieci drukarni trudno wyobrazić sobie choćby Biblię Lutra po niemiecku czy Biblię Króla Jakuba po angielsku. Druk sprawił, że spory teologiczne mogły toczyć się na podstawie identycznych tekstów, a nie lokalnych wariantów.
Druk i reformacja
W XVI wieku ta nowa technologia została w pełni wykorzystana przez ruch reformacyjny. Traktaty Lutra, Kalwina, pisma polemiczne – wszystko to rozchodziło się w tysiącach egzemplarzy dzięki drukarniom rozproszonym po Niemczech, Szwajcarii i Niderlandach. Bez Gutenbergowskiego wynalazku reformacja byłaby znacznie wolniejsza, bardziej lokalna, mniej „wiralna”.
Jednocześnie Kościół katolicki także korzystał z druku: wydania soborowe, katechizmy, brewiarze, indeksy ksiąg zakazanych. Druk okazał się narzędziem dla wszystkich stron sporu, tak jak dziś media społecznościowe służą jednocześnie aktywistom, rządom i korporacjom.
Nauka i uniwersytety
Drukowana książka była również błogosławieństwem dla rozwijającej się nauki:
- łatwiej było powielać podręczniki i traktaty;
- powstawały pierwsze czasopisma naukowe (to dopiero wiek XVII, ale bez wcześniejszego druku nie byłoby to możliwe);
- uczeni w różnych krajach mogli odwoływać się do tych samych wydań, co ułatwiało dyskusję.
Jeśli chcemy porównać to z dzisiejszym światem, możemy powiedzieć, że druk Gutenberga stworzył analogowy odpowiednik open access – nie darmowy, ale zdecydowanie bardziej dostępny niż rękopiśmienne księgi.
Administracja, polityka, opinia publiczna
Masowa produkcja tekstu zmieniła także administrację i politykę:
- łatwiej było wydawać akty prawne, ordynacje, instrukcje administracyjne;
- drukowane ulotki, paszkwile i gazety zaczęły tworzyć zalążek opinii publicznej;
- elity polityczne musiały nauczyć się funkcjonować w świecie, w którym słowa można powielić i zacytować – nie giną tak łatwo jak mowa ustna.
Biblia Gutenberga, jako najbardziej spektakularny produkt wczesnego druku, staje się więc symbolem początku tej całej sieci powiązań: religia – nauka – polityka – kultura.
Od Biblii Gutenberga do e-booków: jak zmienia się książka?
Gdy dziś stajemy przed gablotą z pelplińską Biblią Gutenberga, patrzymy na nią z perspektywy kolejnych pięciu stuleci przemian.
Krótka oś czasu
- XV wiek – inkunabuły: druk naśladuje rękopis, książka wciąż jest rzadkim dobrem.
- XVI–XVII wiek – rozwój drukarstwa, tanie broszury, popularne religijne i świeckie teksty; druk zaczyna docierać do coraz szerszych grup.
- XVIII–XIX wiek – mechanizacja, prasa szybkoobrotowa, papier maszynowy: rodzi się druk masowy, prasa codzienna, powieści w odcinkach.
- XX wiek – offset, fotografia, kolor, papierowe kieszonkowe wydania, a pod koniec wieku – pierwsze e-booki.
- XXI wiek – cyfryzacja, księgarnie internetowe, czytniki, a dziś – wyszukiwarki i AI, które indeksują i analizują teksty na skalę nie do wyobrażenia dla Gutenberga.
Historia książki to więc ciągłe przechodzenie od rzadkości do dostępności, od unikatowego przedmiotu do powszechnego pliku. Biblia Gutenberga jest jednym z pierwszych, wielkich kroków na tej drodze.
Lęki i nadzieje: XV wiek vs dziś
Co ciekawe, część argumentów, które w XV–XVI wieku podnoszono przeciwko drukowi, brzmi dziś zaskakująco znajomo:
- obawa przed „zalewem tanich, kiepskich tekstów” (dziś mówimy o „śmieciowych treściach” w internecie);
- lęk, że łatwy dostęp do ksiąg rozleniwi pamięć (dziś – że wyszukiwarki i AI osłabią potrzebę uczenia się na pamięć);
- dyskusja o tym, kto ma kontrolować obieg wiedzy: Kościół, władza świecka, uczelnie, wydawcy?
Druk Gutenberga nie zniszczył kultury – raczej ją przekształcił. Podobnie dzisiaj: e-booki, portale, czy systemy takie jak sztuczna inteligencja nie są końcem książki, ale nowym etapem negocjacji między tekstem, czytelnikiem i technologią.
Dlaczego Biblia Gutenberga wciąż fascynuje?
Można wskazać kilka powodów:
- Piękno materialne – ciężar, zapach, faktura, iluminacje. To księga, którą odbiera się wszystkimi zmysłami.
- Miejsce w historii – początek epoki druku, punkt zwrotny w dziejach Europy.
- Symbolika – połączenie Świętego Tekstu z nową technologią: trochę jakby pierwszą aplikacją na smartfona była cyfrowa wersja Biblii.
- Polski kontekst – świadomość, że jeden z egzemplarzy można zobaczyć w Pelplinie, wprowadza tę „legendę” w naszą lokalną przestrzeń pamięci.
Patrząc na Biblię Gutenberga, widzimy nie tylko stare kartki, ale początek długiej rozmowy między człowiekiem a słowem drukowanym – rozmowy, którą dziś kontynuujemy w wersji cyfrowej.
FAQ: najczęstsze pytania o Biblię Gutenberga
Ile egzemplarzy Biblii Gutenberga zachowało się do dziś?
Szacuje się, że pierwotnie wydrukowano około 160–185 egzemplarzy Biblii Gutenberga. Do naszych czasów przetrwało około 48–49 egzemplarzy, z czego nieco ponad dwadzieścia to komplety w dwóch tomach, a reszta to egzemplarze niepełne lub fragmenty (pojedyncze tomy, karty).
Czy Biblia Gutenberga była pierwszą wydrukowaną książką na świecie?
Nie do końca. W Chinach i Korei druk (także z ruchomą czcionką) znano na długo przed Gutenbergiem. Natomiast Biblia Gutenberga jest pierwszą wielką książką wydrukowaną w Europie z użyciem metalowej ruchomej czcionki i symbolem początku nowoczesnej kultury drukarskiej na Zachodzie.
Ile waży Biblia Gutenberga i z czego jest wykonana?
Biblia Gutenberga to duża księga w formacie foliałowym, zwykle oprawiona w masywne deski obciągnięte skórą z metalowymi okuciami. W zależności od egzemplarza (papierowy czy pergaminowy, rodzaj oprawy) kompletny dwutomowy komplet może ważyć kilkanaście kilogramów. Kartki wykonane są z papieru czerpanego lub z welinu (pergaminu) – wyprawionej skóry cielęcej.
Gdzie można zobaczyć Biblię Gutenberga w Polsce?
W Polsce znajduje się jeden egzemplarz Biblii Gutenberga – w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie. To dwutomowa kopia papierowa, uważana za jedną z najpiękniejszych pod względem iluminacji. Muzeum udostępnia ją w ramach ekspozycji, przy zachowaniu rygorystycznych zasad konserwatorskich.
Dlaczego egzemplarze Biblii Gutenberga są tak cenne?
Powodów jest kilka:
- Rzadkość – mniej niż 50 zachowanych egzemplarzy na całym świecie.
- Znaczenie historyczne – początek epoki druku w Europie.
- Wartość artystyczna – piękna typografia, ręczne iluminacje, oprawy.
- Znaczenie symboliczne – połączenie przełomowej technologii i świętego tekstu.
Dlatego na aukcjach antykwarycznych pojedyncze egzemplarze osiągały ceny liczone w milionach dolarów, a większość kopii jest dziś praktycznie bezcenną częścią zbiorów publicznych.
Czym różni się Biblia Gutenberga od zwykłych współczesnych wydań Biblii?
Współczesne wydania Biblii:
- są zwykle drukowane w językach narodowych,
- korzystają z nowoczesnych przekładów i krytycznych edycji tekstu,
- bywają wydawane masowo w milionowych nakładach.
Biblia Gutenberga to:
- łacińska Wulgata w średniowiecznym układzie,
- dzieło wykonane techniką ręcznego składu i druku, z ręcznymi iluminacjami,
- księga, która jest równie ważna jako obiekt historyczny i artystyczny, jak jako nośnik tekstu biblijnego.
Źródła i dalsza lektura
Jeśli chcesz wejść głębiej w temat historii druku, inkunabułów i samej Biblii Gutenberga, warto sięgnąć do poniższych materiałów (lista orientacyjna):
- John Man, Gutenberg: How One Man Remade the World with Words – popularnonaukowa biografia Gutenberga, dobrze wprowadzająca w realia XV-wiecznej Europy.Wikipedia
- Bettina Wagner, Marcia Reed (red.), Early Printed Books as Material Objects – tom konferencyjny poświęcony wczesnym drukom jako przedmiotom materialnym (papier, oprawy, technika).Wikipedia+1
- Artykuły i materiały edukacyjne Biblioteki Kongresu (USA) dotyczące Biblii Gutenberga – zwłaszcza opisy egzemplarza na welinie i interaktywne prezentacje stron.The Library of Congress+1
- Strony Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie oraz wirtualna wystawa poświęcona pelplińskiej Biblii Gutenberga – świetne źródło informacji o „polskim” egzemplarzu, jego historii i konserwacji.Wikipedia+1
- Hasła „Gutenberg Bible” i „Incunabula” w Encyclopaedia Britannica oraz w światowych katalogach inkunabułów – dla tych, którzy chcą poznać szerszy kontekst pierwszego półwiecza druku.Wikipedia+1
Patrząc na Biblię Gutenberga z perspektywy Pelplina, Moguncji i współczesnej czytelni z laptopami, trudno nie zadać sobie pytania: jak będą wyglądały „święte księgi” naszych czasów? Czy będą to wciąż opasłe tomy w skórzanych oprawach, czy raczej zbiory danych przechowywane w chmurze i przetwarzane przez AI? A może – podobnie jak Biblia Gutenberga – przyszłość książki okaże się hybrydą: połączeniem materialnego przedmiotu, cyfrowego pliku i inteligentnego komentarza, który pomagają nam zrozumieć tekst?
Jeżeli chcesz dalej eksplorować takie wątki – od średniowiecznych skryptoriów po współczesne rewolucje technologiczne – zajrzyj koniecznie do działu Więcej artykułów (IgnacyKwiecien.pl), gdzie ta opowieść o książce i cywilizacji jest kontynuowana w wielu innych tekstach.
