Komunizm to jedno z najbardziej wpływowych, a zarazem kontrowersyjnych zjawisk ideologicznych w historii nowożytnej. Zrodzony w ogniu rewolucyjnych marzeń o równości i sprawiedliwości społecznej, ukształtowany przez filozofię materializmu historycznego, komunizm stanowił odpowiedź na bolączki XIX-wiecznego kapitalizmu – odpowiedź pełną nadziei, ale i sprzeczności. Aby zrozumieć tę ideę, trzeba cofnąć się do jej źródeł i zagłębić w fundamentalne założenia jej twórców.
Geneza komunizmu – z ducha rewolucji i filozofii
Korzenie komunizmu sięgają głęboko w dzieje filozofii i myśli społecznej. W ujęciu nowoczesnym za ojców tej ideologii uznaje się Karola Marksa i Fryderyka Engelsa – niemieckich filozofów, ekonomistów i rewolucjonistów, którzy w połowie XIX wieku opracowali teorię walki klas i materializmu historycznego. Ich przełomowe dzieło, „Manifest komunistyczny” (1848), stanowiło wezwanie do działania: „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”.
Marks i Engels, obserwując rozwój kapitalizmu, zauważyli postępującą polaryzację społeczną – z jednej strony rosnącą potęgę właścicieli środków produkcji (burżuazji), z drugiej – pogłębiającą się biedę i wyzysk robotników (proletariatu). W ich ocenie kapitalizm oparty był na wyzysku i alienacji pracy, co czyniło go systemem wewnętrznie sprzecznym i niestabilnym. Te sprzeczności – jak twierdzili – musiały w końcu doprowadzić do rewolucji.
Główne założenia komunizmu
Komunizm nie jest jedynie projektem politycznym – to całościowa wizja świata, obejmująca filozofię dziejów, antropologię, etykę i ekonomię. Możemy wyróżnić kilka jego kluczowych założeń:
1. Walka klas jako motor dziejów
Marksowska koncepcja historii opiera się na tezie, że dzieje ludzkości są historią walki klas: panów i niewolników, feudałów i chłopów, burżuazji i proletariatu. Każdy etap historii oparty jest na konflikcie między klasą posiadającą a wyzyskiwaną.
2. Zniesienie własności prywatnej środków produkcji
Jednym z najbardziej radykalnych postulatów komunizmu jest całkowite odejście od prywatnej własności środków produkcji – fabryk, ziemi, narzędzi. W społeczeństwie komunistycznym miałyby one należeć do wspólnoty, co w teorii miało zakończyć wyzysk człowieka przez człowieka.
3. Dyktatura proletariatu jako etap przejściowy
Zanim nadejdzie społeczeństwo bezklasowe, niezbędne jest – zdaniem Marksa – ustanowienie dyktatury proletariatu, czyli okresu, w którym klasa robotnicza sprawuje władzę, by zlikwidować resztki starego porządku i przygotować grunt pod komunizm właściwy.
4. Społeczeństwo bezklasowe i bezpaństwowe
W ostatecznej fazie komunizmu znika państwo jako narzędzie przymusu, ponieważ – jak twierdził Engels – „państwo obumiera”. W nowym świecie nie istnieje podział na klasy społeczne, nie ma pieniędzy, rynku, a praca nie służy przetrwaniu, lecz samorealizacji.
5. Zasada: „Od każdego według jego zdolności, każdemu według jego potrzeb”
To jedno z najsłynniejszych haseł komunizmu. Zakłada ono, że jednostki pracują na miarę swoich możliwości, a otrzymują dobra zgodnie ze swoimi rzeczywistymi potrzebami – bez przymusu ekonomicznego.
Wstęp do komuny – utopia czy strategia?
Wizja komuny komunistycznej – wspólnoty ludzi żyjących w pełnej równości i harmonii – była dla wielu pokoleń niczym obietnica nowego świata. Jednak droga do niej miała być trudna, często krwawa i rewolucyjna. Komuna nie miała powstać z dnia na dzień – wymagała rewolucji, przekształcenia świadomości, likwidacji klas, a często również… fizycznej eliminacji przeciwników.
W praktyce „komuna” była nie tyle celem realnym, co idealistycznym obrazem przyszłości. Utopijnym? Być może. Ale nie bez wpływu. W 1871 roku w Paryżu zawiązano Komunę Paryską, pierwszą próbę wprowadzenia zasad komunistycznych w życie. Mimo że przetrwała zaledwie 72 dni, stała się symbolem i inspiracją dla przyszłych pokoleń rewolucjonistów.
Komunizm w działaniu – realizacje i wypaczenia
XX wiek przyniósł próby realizacji komunizmu w skali państwowej – w Rosji Radzieckiej, Chinach, Korei Północnej, na Kubie czy w Europie Wschodniej. Jednak komunizm praktyczny bardzo szybko odszedł od ideałów teoretycznych. Zamiast obumarcia państwa – jego monstrualny rozrost. Zamiast wolności – terror i cenzura. Zamiast równości – dominacja partii i nomenklatury.
Systemy te często opierały się na centralnym planowaniu gospodarki, zniesieniu wolnego rynku, przymusowej kolektywizacji i indoktrynacji. W efekcie prowadziło to do niedoborów, stagnacji i – niejednokrotnie – głodu i prześladowań.
Czy komunizm jest jeszcze możliwy?
Choć doświadczenia XX wieku rzuciły cień na ideę komunizmu, to jego elementy wciąż są obecne w dyskursie politycznym i społecznym. Krytyka kapitalizmu, postulat redystrybucji dóbr, walka z nierównościami – to idee, które mają źródła w myśli komunistycznej. Wielu współczesnych myślicieli, takich jak Slavoj Žižek czy David Harvey, próbuje na nowo odczytać Marksa i znaleźć w jego filozofii inspiracje do reformy współczesnego świata.
Warto więc traktować komunizm nie tylko jako utopijny projekt przeszłości, lecz także jako lustro, w którym możemy zobaczyć wady naszego świata – i być może znaleźć impuls do jego naprawy.
Zapraszam na Bloga
📚 Bibliografia:
- Karol Marks, Fryderyk Engels, Manifest komunistyczny. Przeł. Bolesław Bierut. Warszawa: Książka i Wiedza, 1949.
📖 Opis w katalogu Biblioteki Narodowej
📚 Dostępna wersja online (język polski) - Karol Marks, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej. T. 1–3. Przeł. Ludwik Krzywicki i in. Warszawa: Książka i Wiedza, 1951–1954.
📖 Opis tomu 1 w katalogu Biblioteki Narodowej
📚 Dostępna wersja online (język polski) - Fryderyk Engels, Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa. Warszawa: Książka i Wiedza, 1953.
📚 Dostępna wersja online (język polski) - Włodzimierz Lenin, Państwo a rewolucja. Warszawa: Książka i Wiedza, 1950.
📚 Dostępna wersja online (język polski) - Slavoj Žižek, Rewolucja u bram. Wybór pism Lenina z 1917 roku z komentarzem. Warszawa: Krytyka Polityczna, 2007.
📖 Opis książki na stronie Wydawnictwa Krytyki Politycznej - Eric Hobsbawm, Wieki skrajności. Historia krótkiego XX wieku 1914–1991. Warszawa: Świat Książki, 1999.
📖 Opis książki na stronie Lubimyczytać - Hal Draper, Karl Marx’s Theory of Revolution. New York: Monthly Review Press, 1977.
📖 Opis książki na stronie Monthly Review Press
📚 Dostępna wersja online (język angielski)
